Her yıl kelamda 1915 Ermeni Soykırımı olarak dilendirilen hadisenin olmadığı, o tarihte yalnızca olaylar çıkartan Ermeni komitecilerin Osmanlı Devleti tarafınca sevk ve iskan sonucuna giden bir müddetç olduğunu anlatan tarihçi Doç. Dr. Oktay Bozan, hadiselerin aslında 1895 yılında biroldukca vilayette olduğu üzere Diyarbakır’da da Ermeni komiteler tarafınca çıkartıldığını söylemiş oldu. Her yıl 24 Nisan olduğu vakit Avrupa’da belirli çevreler, belirli ülkeler, Türkiye’yi, milletimizi, tarihini ve devletimizi itibarsızlaştırmak için bir soykırım suçlaması yapıldığını aktaran Doç. Dr. Bozan, gazeteci görünümlü, aydın görünümlü, milletvekili görünümlü bir grup Ermenilerin, Ermeni komitelerin desteklemesi üzerine devlettin almış olduğu önlemlerin başlangıç günü olduğunu belirtti.
‘Ermeniler, Müslümanları kardeş, Müslümanlarda, Ermenileri sırdaş kabul ederdi’
Ermeniler ile Türkler yaklaşık olarak 11. Yüzyıldan itibaren birlikte yaşadığına değinen Doç. Dr. Bozan, “Daha öncede 7. Yüzyıldan itibaren Müslümanların yönetimi altında yaşıyorlardı. 19. Yüzyılın sonlarına kadar Ermeninler ile Müslümanlar içinde kayda bedel bir hadise yaşanmadığını görüyoruz. Hatta bunu şuradan bakılırsabiliriz. Diyarbakırlı devlet adamı, tarihçi Ali Buyruğu Efendi şunu söylüyor. Vilayeti Müzik isimli yapıtında diyor ki, ‘Bir Müslüman hacca gittiği vakit ailesini Ermeni komşusuna bırakırdı. Bir Ermeni’de Kudüs’e ya da öbür yerlere gittiği vakit ailesini Müslüman komşusuna bırakırdı.’ Bundan dolayı Ermeniler, Müslümanları kardeş, Müslümanlarda, Ermenileri sırdaş kabul ederdi. Pekala ne vakte kadar? 1878 yılı daha sonrasında iki toplum içindeki bağlantıların kopmaya başladığını görüyoruz. Lakin, 1877-78 tarihinde Osmanlı- Rus harbi yaşanıyor. Savaştan daha sonra Ermeni problemi milletlerarası bir sorun haline dönüştürülüyor. Osmanlı devletini başına koyan, bunu planlayan büyük devletler. Bunlar kim? İngiltere, Fransa, Rusya’dır, bunları Ermeni problemini milletlerarası bir sıkıntıya dönüştürüyorlar. Bunun üzerinden Ermeni toplumunu politize etmeye başlıyorlar. Bu süreçten daha sonra doğu vilayetlerinde konsolosluklar, misyonerlik kurumları, yabancı okullar ve Ermeni din adamları büsbütün Müslümanlar ile Ermeniler içindeki o kadim alakaları bozmaya çalışıyorlar. bir süre daha sonra buralarda komiteler kuruluyor. Hınçak ve Taşnak örgütleri kuruluyor ve bunlar biroldukca yerde bomba yapmayı öğreniyorlar. Halep’e giden tüccar bomba, silah getiriyor. Ve gitgide toplumun burada silahlanmaya başladığını görüyoruz” dedi.
“1895 Cuma günü Diyarbakır’da 8 mescide eş vakitli atak düzenleniyor”
1890 tarihinde binlerce yıldır bir ortada yaşayan kadim halklar içinde bir güvensizlik ortaya çıktığını kaydeden Bozan, kelamlarını şöyleki sürdürdü:
“örneğin İngiliz konsolosluğu Diyarbakır’da diyor ki, ‘siz olay çıkarın biz size müdahale edelim.’ Diyarbakır’da 1895 tarihinde kıymetli bir olay olacak. O hadiseden çabucak birkaç evvel imam Ömer Efendi sarığından tutulup sürükleniyor burada. Müslümanlar tahrik edilmeye, büyük olaylar çıkarılmaya çalışılıyor. Bunlara karşın sağduyunun galip geldiğini görüyoruz. Lakin bütün bunların daha sonrasında 1895 yılı 1 Kasım’ına geldiğimiz vakit, biroldukca vilayet üzere Diyarbakır’da da olaylar oluyor. Diyarbakır’daki olayların perde gerisine bakıldığı vakit Tomas Mendilciyan diye bir kişinin konutunda yakalanan bir mektup var. Mektupta diyor ki, ‘ huzurun devam etmesi bizim aleyhimizedir.’ Müslümanları tahrik etmek için onların mabetlerinize saldırmamız gerek.’ 1 Kasım 1895 Cuma günü Diyarbakır’da 8 mescide eş vakitli akın düzenleniyor. Başta Diyarbakır Ulu Camii olmak üzere, Pir Mattar Camii, Sultan Sasa Camii üzere mescitlere eş vakitli hücum yapılıyor.”
“Nitekim 1915 sevk ve iskan sonucuna giden sürecin aslında en değerli ayağı 1895”
Bu hücumların olduğu gün, Diyarbakır’da namaza kılınmadığını anımsatan Doç. Dr. Bozan, “Diyarbakır’da kanlı bir Cuma yaşanıyor. Ve bu kanlı Cuma niçiniyle birfazlaca Müslüman cami avlusunda hayatını kaybediyor. Cami avlusunda Müslümanlar ile Ermeni komiteciler içinde mukatele yaşanmış oluyor. Bu olayların olduğu gün beraberinde çabucak ilerimizde olan Demirciler Çarşısında yangın çıkarılıyor. Bu yangın birfazlaca yere yayılacak. Bu yangın sipahiler pazarı, buğdaycılar pazarı dediğimiz yerlere yayılmasıyla birlikte Diyarbakır’da 878 tane dükkan, atölye, depo, tezgah bir nevi Diyarbakır’ın can damarının yandığını görüyoruz. Halk içinde (Çarşiya şavuti) dediğimiz yanık çarşı hadisesi bu biçimdece 1 Kasım 1895 tarihindeki hadise olduğunu görüyoruz. Olaylar 3 gün daha sonra denetim altına alınmış oluyor. Hakikaten 1915 sevk ve iskan sonucuna giden sürecin aslında en kıymetli ayağı 1895 yılı diyebiliriz” halinde konuştu.
‘Ermeniler, Müslümanları kardeş, Müslümanlarda, Ermenileri sırdaş kabul ederdi’
Ermeniler ile Türkler yaklaşık olarak 11. Yüzyıldan itibaren birlikte yaşadığına değinen Doç. Dr. Bozan, “Daha öncede 7. Yüzyıldan itibaren Müslümanların yönetimi altında yaşıyorlardı. 19. Yüzyılın sonlarına kadar Ermeninler ile Müslümanlar içinde kayda bedel bir hadise yaşanmadığını görüyoruz. Hatta bunu şuradan bakılırsabiliriz. Diyarbakırlı devlet adamı, tarihçi Ali Buyruğu Efendi şunu söylüyor. Vilayeti Müzik isimli yapıtında diyor ki, ‘Bir Müslüman hacca gittiği vakit ailesini Ermeni komşusuna bırakırdı. Bir Ermeni’de Kudüs’e ya da öbür yerlere gittiği vakit ailesini Müslüman komşusuna bırakırdı.’ Bundan dolayı Ermeniler, Müslümanları kardeş, Müslümanlarda, Ermenileri sırdaş kabul ederdi. Pekala ne vakte kadar? 1878 yılı daha sonrasında iki toplum içindeki bağlantıların kopmaya başladığını görüyoruz. Lakin, 1877-78 tarihinde Osmanlı- Rus harbi yaşanıyor. Savaştan daha sonra Ermeni problemi milletlerarası bir sorun haline dönüştürülüyor. Osmanlı devletini başına koyan, bunu planlayan büyük devletler. Bunlar kim? İngiltere, Fransa, Rusya’dır, bunları Ermeni problemini milletlerarası bir sıkıntıya dönüştürüyorlar. Bunun üzerinden Ermeni toplumunu politize etmeye başlıyorlar. Bu süreçten daha sonra doğu vilayetlerinde konsolosluklar, misyonerlik kurumları, yabancı okullar ve Ermeni din adamları büsbütün Müslümanlar ile Ermeniler içindeki o kadim alakaları bozmaya çalışıyorlar. bir süre daha sonra buralarda komiteler kuruluyor. Hınçak ve Taşnak örgütleri kuruluyor ve bunlar biroldukca yerde bomba yapmayı öğreniyorlar. Halep’e giden tüccar bomba, silah getiriyor. Ve gitgide toplumun burada silahlanmaya başladığını görüyoruz” dedi.
“1895 Cuma günü Diyarbakır’da 8 mescide eş vakitli atak düzenleniyor”
1890 tarihinde binlerce yıldır bir ortada yaşayan kadim halklar içinde bir güvensizlik ortaya çıktığını kaydeden Bozan, kelamlarını şöyleki sürdürdü:
“örneğin İngiliz konsolosluğu Diyarbakır’da diyor ki, ‘siz olay çıkarın biz size müdahale edelim.’ Diyarbakır’da 1895 tarihinde kıymetli bir olay olacak. O hadiseden çabucak birkaç evvel imam Ömer Efendi sarığından tutulup sürükleniyor burada. Müslümanlar tahrik edilmeye, büyük olaylar çıkarılmaya çalışılıyor. Bunlara karşın sağduyunun galip geldiğini görüyoruz. Lakin bütün bunların daha sonrasında 1895 yılı 1 Kasım’ına geldiğimiz vakit, biroldukca vilayet üzere Diyarbakır’da da olaylar oluyor. Diyarbakır’daki olayların perde gerisine bakıldığı vakit Tomas Mendilciyan diye bir kişinin konutunda yakalanan bir mektup var. Mektupta diyor ki, ‘ huzurun devam etmesi bizim aleyhimizedir.’ Müslümanları tahrik etmek için onların mabetlerinize saldırmamız gerek.’ 1 Kasım 1895 Cuma günü Diyarbakır’da 8 mescide eş vakitli akın düzenleniyor. Başta Diyarbakır Ulu Camii olmak üzere, Pir Mattar Camii, Sultan Sasa Camii üzere mescitlere eş vakitli hücum yapılıyor.”
“Nitekim 1915 sevk ve iskan sonucuna giden sürecin aslında en değerli ayağı 1895”
Bu hücumların olduğu gün, Diyarbakır’da namaza kılınmadığını anımsatan Doç. Dr. Bozan, “Diyarbakır’da kanlı bir Cuma yaşanıyor. Ve bu kanlı Cuma niçiniyle birfazlaca Müslüman cami avlusunda hayatını kaybediyor. Cami avlusunda Müslümanlar ile Ermeni komiteciler içinde mukatele yaşanmış oluyor. Bu olayların olduğu gün beraberinde çabucak ilerimizde olan Demirciler Çarşısında yangın çıkarılıyor. Bu yangın birfazlaca yere yayılacak. Bu yangın sipahiler pazarı, buğdaycılar pazarı dediğimiz yerlere yayılmasıyla birlikte Diyarbakır’da 878 tane dükkan, atölye, depo, tezgah bir nevi Diyarbakır’ın can damarının yandığını görüyoruz. Halk içinde (Çarşiya şavuti) dediğimiz yanık çarşı hadisesi bu biçimdece 1 Kasım 1895 tarihindeki hadise olduğunu görüyoruz. Olaylar 3 gün daha sonra denetim altına alınmış oluyor. Hakikaten 1915 sevk ve iskan sonucuna giden sürecin aslında en kıymetli ayağı 1895 yılı diyebiliriz” halinde konuştu.